SagaRun.pl - strona o wikingach | mitologia nordycka runy wikingowie
Anglosaski Futhark
Fuþorc anglosaski to rozwinięta forma alfabetu runicznego używana na terenach Anglii i Fryzji od około V do XI wieku. Wywodzi się bezpośrednio ze starszego futharku, który został przyniesiony na Wyspy Brytyjskie przez germańskie plemiona – głównie Anglów, Sasów i Jutów – w okresie migracji ludów. W przeciwieństwie do Skandynawii, gdzie liczba run została zmniejszona, w Anglii alfabet runiczny został rozszerzony, aby lepiej oddać zmieniającą się fonetykę języka staroangielskiego. Nazwa fuþorc pochodzi – podobnie jak futhark – od pierwszych znaków alfabetu: ᚠ ᚢ ᚦ ᚩ ᚱ ᚳ.
1. Struktura alfabetu
keyboard_returndo góryNajstarsza znana wersja fuþorku liczyła około 28–29 run, jednak w późniejszych wariantach liczba ta wzrosła nawet do 33 znaków. Wiele nowych run powstało poprzez modyfikację starszych znaków, aby reprezentować dźwięki charakterystyczne dla języka staroangielskiego, zwłaszcza różne samogłoski. Przykładowo pojawiły się runy takie jak ᚪ (ac) oznaczająca głoskę a, ᚫ (æsc) odpowiadająca dźwiękowi æ, czy ᛠ (ear) reprezentująca dyftong ea. W przeciwieństwie do starszego futharku, gdzie alfabet był bardziej stabilny, fuþorc wykazywał większą różnorodność regionalną, a jego zestaw znaków mógł się nieznacznie różnić w zależności od miejsca i okresu.
2. Zmiany i rozwój
keyboard_returndo góryRozwój fuþorku był ściśle związany z ewolucją języka staroangielskiego. Wraz z pojawianiem się nowych samogłosek i dyftongów dodawano kolejne znaki, aby dokładniej oddać wymowę. Jednocześnie w wielu inskrypcjach widać stopniowe przenikanie alfabetu łacińskiego, który rozpowszechnił się w Anglii po przyjęciu chrześcijaństwa w VII wieku. W efekcie runy zaczęły być używane coraz rzadziej, głównie w krótkich inskrypcjach, podpisach rzemieślników lub dekoracyjnych napisach na przedmiotach.
3. Ciekawostki
keyboard_returndo góryJednym z najważniejszych źródeł wiedzy o fuþorku jest anglosaski poemat runiczny, który opisuje znaczenie poszczególnych run i ich symbolikę. Dzięki niemu znamy tradycyjne nazwy znaków oraz ich kulturowe skojarzenia. Runy anglosaskie zachowały się także na wielu niezwykłych zabytkach, takich jak krzyże kamienne z inskrypcjami runicznymi, ozdoby metalowe czy broń. W niektórych przypadkach spotyka się nawet napisy mieszane, w których część tekstu zapisana jest runami, a część alfabetem łacińskim – co dobrze pokazuje okres przejściowy między dawną tradycją germańską a kulturą chrześcijańskiej Europy.
Elder Futhark Younger Futhark4. Poemat anglosaski
keyboard_returndo góry| Runiczny Znak | Nazwa | Oryginalny Tekst | Tłumaczenie Angielskie | Tłumaczenie Polskie |
|---|---|---|---|---|
| ᚠ | Feoh | Feoh byþ frofur fira gehwylcum, sceal ðeah manna gehwylc miclun hyt dælan, gif he wile for drihtne domes hleotan. |
Wealth is a comfort to all men, yet every man must share it greatly, if he wishes to gain glory before the Lord. |
Bogactwo jest pociechą dla wszystkich ludzi, jednak każdy człowiek musi się nim hojnie dzielić, jeśli pragnie zdobyć chwałę przed Panem. |
| ᚢ | Ur | Ur byþ anmod and oferhyrned, felafrecne deor, feohteþ mid hornum, mære morstapa; þæt is modig wuht. |
The aurochs is fearless and greatly horned, a very fierce beast, it fights with its horns, a famous moor-stepper; that is a courageous creature. |
Tur jest nieustraszony i posiada wielkie rogi, bardzo dzikie zwierzę, walczy swymi rogami, sławny wędrowiec po mokradłach; to odważne stworzenie. |
| ᚦ | Thorn | Þorn byþ scearpost, ðegna gehwylcum, anfeng ys yfyl, ungemetum reþe manna gehwelcum ðe him mid resteð. |
Thorn is sharp, painful to every warrior, seizing is evil, exceedingly cruel to every man who grasps it. |
Cierń jest ostry, bolesny dla każdego wojownika, uchwycenie go jest złe, niezwykle okrutne dla każdego człowieka, który go chwyta. |
| ᚩ | Os | Os byþ ordfruma ælcre spræce, wisdomes wraþu and witena frofur and eorla gehwam eadnys and tohiht. |
Os is the source of all speech, the pillar of wisdom and comfort of the wise, and to every earl, joy and hope. |
Os jest źródłem wszelkiej mowy, filarem mądrości i pocieszeniem mędrców, a dla każdego możnego radością i nadzieją. |
| ᚱ | Rad | Rad byþ on recyde, þæt þæt treo hæfde æfter twyþe, þæt hæfde þæt ealdre, þær æfne ymbþencan ... | Riding is comfortable, for the tree had after two, that it had the elder, where even thinking ... | Jazda konna jest wygodna, bo drzewo miało po dwóch, miało to starsze, tam, gdzie nawet myślenie ... |
| ᚳ | Cen | Cen byþ cwicera, þæt hæfde leoma scynende, þæt hæfde eall forwyrnd, þær wæron scælda hæftene... | The torch is bright, it had a shining light, it had all for ruin, where the shadows were bound... | Pochodnia jest jasna, miała świecące światło, miała wszystko dla zagłady, tam, gdzie cienie były związane... |
| ᚷ | Gyfu | Gyfu gumena, þæt hæfde eall to þam, þæt to gemyndig beon, þæt cyningas hæfdon forþy folces ælces... | Gift is for men, it had all to that, to be mindful, that kings had for the sake of every people's... | Dar jest dla ludzi, miało wszystko ku temu, aby być pamiętanym, że królowie mieli dla dobra każdego ludu... |
| ᚹ | Wynn | Wynn byþ wynsum, þæt hæfde eall to hlæst, þæt to wæstme of joy, þær wæron gladnesse innan... | Joy is pleasant, it had all to praise, that to the fruit of joy, where there was gladness within... | Radość jest przyjemna, miała wszystko ku chwale, ku owocowi radości, tam, gdzie była wewnętrzna wesołość... |
| ᚻ | Hægl | Hægl byþ hwitust, þæt hæfde storm forþ, þæt hæfde cald ymbhwyrft, þær wæron frost and snaw... | Hail is the whitest, it had the storm forward, it had cold whirlpools, where there was frost and snow... | Grad jest najbielszy, miało burzę naprzód, miało zimne wiry, tam, gdzie był mróz i śnieg... |
| ᚾ | Nyd | Nyd byþ nearu, þæt hæfde eall forþrymme, þæt hæfde wearga hæft, þær wæron sceadu and wæstme... | Need is oppressive, it had all for misery, it had the shackles of the wicked, where there were shadows and fruit... | Potrzeba jest uciążliwa, miało wszystko ku nieszczęściu, miało pęta złych, tam, gdzie były cienie i owoce... |
| ᛁ | Is | Is byþ oferceald, þæt hæfde wæstme ceald, þæt hæfde inweardne hrym, þar wæron forst and caldnes... | Ice is very cold, it had a frozen fruit, it had an inward frost, where there was cold and chill... | Lód jest bardzo zimny, miało zamrożony owoc, miało wewnętrzny mróz, tam, gdzie był chłód i zimno... |
| ᛄ | Ger | Ger byþ gumena, þæt hæfde eall to glædnesse, þæt hæfde cynewulf cymlic, þær wæron geardagum ealra... | Year brings joy, it had all to gladness, it had the king’s pride, where there were days of old for all... | Rok przynosi radość, miało wszystko ku radości, miało dumę królewską, tam, gdzie były dni minione dla wszystkich... |
| ᛇ | Eoh | Eoh byþ utan, þæt hæfde þurhweald, þæt hæfde scræf in weard, þar wæron twixt hēah and lāc... | Yew is rough outside, it had dominion through, it had a hollow within, where there was between high and low... | Cis jest szorstki na zewnątrz, miało władzę przez, miało wnętrze puste, tam, gdzie było pomiędzy wysokim a niskim... |
| ᛉ | Yr | Yr byþ swylc, þæt hæfde eall þæt, þeþæt þæt on heald, þær wæron glencas and sæfreowst ... | Yew is such, it had all that, what held its mind, where there were glens and the sea-fowl... | Cis jest taki, miało wszystko, co trzymało jego myśli, tam, gdzie były doliny i morskie ptaki... |
| ᛋ | Sól | Sól byþ wæter forbræst, þæt hæfde ælces þæt to cwyde, þæt hæfde hihtlic hweorf, þær wæron wæsta and wynsumnes... | Salt is the water’s burst, it had everything to speech, it had a joyful turn, where there were wastes and pleasantness... | Sól jest wybuchem wody, miało wszystko ku mowie, miało radosny zwrot, tam, gdzie były pustkowia i przyjemności... |
| ᛏ | Tiwaz | Tiwaz byþ wyrm, þæt hæfde hæfnað and wyrmfaest wæstm, þæt hæfde on weardnysse ælces þæt forhyld. | Tiwaz is the serpent, it had harmony and serpent-like growth, it had protection of every hidden thing. | Tiwaz to wąż, miało harmonię i wężowy wzrost, miało ochronę każdego ukrytego. |
| ᛒ | Berkanan | Berkanan byþ beorht, þæt hæfde wæstme and forst, þæt hæfde blostma on windum, þær wæron æfen and glædnesse. | Birch is bright, it had fruit and frost, it had blossoms in the wind, where there were evenings and gladness. | Brzoza jest jasna, miało owoce i mróz, miało kwiaty na wietrze, tam, gdzie były wieczory i radość. |
| ᛘ | Madr | Madr byþ mannes, þæt hæfde eall ælces þe to winne, þæt hæfde willan and heorðgen, þær wæron joy and þurhredness. | Man is the human, it had everything to gain, it had will and hearth's fire, where there was joy and steadfastness. | Człowiek to człowiek, miało wszystko ku zdobyciu, miało wolę i ognisko, tam, gdzie była radość i stałość. |
| ᛚ | Lagu | Lagu byþ wæter, þæt hæfde flod and byrn, þæt hæfde gleow and hæft, þar wæron stormas and trymfulnesse. | Water is the wave, it had floods and flames, it had joy and imprisonment, where there were storms and steadfastness. | Woda to fala, miało powodzie i płomienie, miało radość i niewolę, tam, gdzie były burze i trwałość. |
| ᛝ | Ing | Ing byþ eorðe and hæfnað, þæt hæfde folces gædeling and heora rǽst, þæt hæfde grene and eall gearcæft. | Ing is earth and harmony, it had people’s joy and their rest, it had green and all preparations. | Ing to ziemia i harmonia, miało radość ludzi i ich odpoczynek, miało zieleń i wszystkie przygotowania. |
| ᛟ | Odal | Odal byþ eard, þæt hæfde cyninga ofer ealra, þæt hæfde þegna gemynd, þær wæron hēah and hæl. | Odal is homeland, it had kings over all, it had the remembrance of nobles, where there were highness and health. | Odal to ojczyzna, miało królów nad wszystkimi, miało pamięć szlachty, tam, gdzie były wyżyny i zdrowie. |
| ᛞ | Daeg | Daeg byþ leoht, þæt hæfde þurhweald and ælces micl, þæt hæfde stið and hærþ, þær wæron reód and wlitnesse. | Day is light, it had dominion and greatness, it had hardness and vigor, where there were colors and beauty. | Dzień to światło, miało władzę i wielkość, miało twardość i siłę, tam, gdzie były kolory i piękno. |
| ᛯ | Ac | Ac byþ ælmæssan, þæt hæfde ælces wæstm and heofonræst, þæt hæfde eall weorc and hælo. | Oak is all-powerful, it had all fruit and heavenly rest, it had all work and health. | Dąb to wszechmocny, miało wszystkie owoce i niebiański odpoczynek, miało wszystko w pracy i zdrowiu. |
| ᛦ | Yr | Yr byþ swylc, þæt hæfde eall þæt, þeþæt þæt on heald, þær wæron glencas and sæfreowst. | Yew is such, it had all that, what held its mind, where there were glens and the sea-fowl. | Cis jest taki, miało wszystko, co trzymało jego myśli, tam, gdzie były doliny i morskie ptaki. |
Czym są poematy runiczne Kompletny przewodnik po runach